In het kort
- Gemeenten en zorgkantoren verwerken veel gevoelige gegevens, onder meer over gezondheid en persoonlijke omstandigheden.
- Voor gezondheidsgegevens geldt in de AVG een extra drempel. Een grondslag alleen is niet genoeg.
- Gemeenten kennen een eigen normenkader voor informatiebeveiliging, de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO).
- Voor overheidsinstanties is digitale toegankelijkheid wettelijk geregeld. Of en hoe dit voor andere organisaties geldt, hangt van de situatie af.
Welke gegevens verwerken gemeenten en zorgkantoren?
Gemeenten en zorgkantoren verwerken gegevens over mensen die hulp, ondersteuning of zorg aanvragen. Dat gaat om contactgegevens, maar ook om informatie over gezondheid, beperkingen, gezinssituatie en financiële omstandigheden. Bij de Wmo en de Jeugdwet komen die gegevens samen bij gemeentelijke loketten en teams. Bij de Wlz speelt dat bij de indicatie en de organisatie van zorg.
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) schrijft dat gegevens over iemands gezondheid bijzondere persoonsgegevens zijn, omdat ze heel privacygevoelig zijn. Ze zijn extra beschermd. Een website of portaal waar zulke gegevens langskomen, vraagt dus om extra zorg.
Wat zegt de AVG daarover?
De AVG vraagt voor elke verwerking om een goede reden, een grondslag. De AP noemt zes grondslagen, waaronder een wettelijke verplichting en een taak van algemeen belang of de uitoefening van openbaar gezag. Voor gemeenten ligt dat laatste vaak voor de hand, omdat zij wettelijke taken uitvoeren.
Voor bijzondere persoonsgegevens geldt een extra eis. De AP schrijft dat het verwerken daarvan verboden is, tenzij u aan een aantal strenge eisen voldoet. Een grondslag hebben is dan niet genoeg. Welke uitzondering voor een specifieke verwerking geldt, hangt af van de wet en uw rol. Laat dit per verwerking vaststellen door uw functionaris gegevensbescherming of een jurist. De AP wijst erop dat u zelf beoordeelt welke grondslag van toepassing is en dat zij daar geen advies over geeft.
Welke norm voor informatiebeveiliging geldt bij gemeenten?
Voor gemeenten is er de Baseline Informatiebeveiliging Overheid. Volgens Digitale Overheid is de BIO het basisnormenkader voor informatiebeveiliging binnen alle overheidslagen, waaronder gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk. Het biedt een gemeenschappelijk kader om informatiebeveiliging volwassen in te richten, te besturen en continu te verbeteren.
Voor zorgaanbieders ligt dat anders. Zij verwerken gezondheidsgegevens en moeten die volgens de Autoriteit Persoonsgegevens passend beveiligen. Een zorgkantoor organiseert de Wlz-zorg en sluit contracten met aanbieders, en heeft dus een andere rol dan een aanbieder die zorg levert. Welke beveiligingseisen voor uw organisatie gelden, hangt dus af van uw rol en rechtsvorm. Vraag het na bij uw informatiebeveiliger of juridisch adviseur.
Wat betekent dit voor een digitaal loket of portaal?
Een digitaal loket of portaal is een plek waar de afspraken over privacy en beveiliging zichtbaar worden. Denk aan:
- Inloggen: hoe stelt u vast dat iemand is wie hij zegt te zijn, en hoe gaat u om met machtigingen, bijvoorbeeld van een mantelzorger?
- Rechten: wie ziet welke gegevens, en hoe legt u dat vast?
- Formulieren: welke gegevens vraagt u echt uit? Wat u niet vraagt, hoeft u niet te beveiligen.
- Berichten: hoe verstuurt u gevoelige inhoud? Een melding in een beveiligde omgeving is veiliger dan gevoelige inhoud in een gewone e-mail.
- Koppelingen: welke gegevens gaan naar aanbieders of andere partijen, en op welke grond?
- Logging en incidenten: hoe ziet u wie wat heeft gedaan, en wat doet u bij een datalek?
Een ontwikkelpartner kan hierbij helpen met een veilig ontwerp, maar uw organisatie blijft verantwoordelijk.
Hoe zit het met digitale toegankelijkheid?
Voor overheidsinstanties is digitale toegankelijkheid wettelijk geregeld. DigiToegankelijk legt uit dat het Besluit digitale toegankelijkheid overheid overheidsinstanties verplicht om websites en mobiele apps toegankelijker te maken en een toegankelijkheidsverklaring te publiceren. De daarbij gebruikte standaard EN 301 549 verwijst naar WCAG 2.1 niveau A en AA.
Voor gemeenten is dit dus een vaste randvoorwaarde. Voor zorgkantoren en andere organisaties hangt het af van hun rechtsvorm en rol. Los van de wet geldt dat veel inwoners met een beperking of weinig digitale vaardigheden juist bij deze organisaties aankloppen. Een toegankelijke website of portaal is daarom een kwestie van goede dienstverlening.
Welke praktische maatregelen helpen het meest?
Een aantal dingen zijn bijna altijd nuttig:
- gebruik korte zinnen en gewone woorden, en vermijd ambtelijke taal;
- test formulieren met toetsenbord en schermlezer;
- zorg voor voldoende contrast en duidelijke knoppen;
- bied altijd een telefonisch of persoonlijk alternatief aan;
- publiceer geen gevoelige gegevens in open delen van een website;
- test met echte inwoners, ook met mensen die digitaal minder vaardig zijn.
Hoe werkt u veilig samen met aanbieders?
Gemeenten en zorgkantoren sluiten contracten met aanbieders. Daarin kunnen afspraken staan over gegevensbescherming, beveiliging en het melden van incidenten. Leg ook vast welke gegevens in welke richting gaan, en wat de aanbieder terugmeldt. Koppelingen zijn geen technisch detail, maar een uitwerking van deze afspraken. Meer over uitwisseling in het algemeen leest u in digitale gegevensuitwisseling in de zorg.
Hoe gaat u om met incidenten?
Ook met goede maatregelen kan er iets misgaan, zoals een verkeerd verstuurd bericht of een verloren laptop. Leg vooraf vast wie een incident meldt, wie beoordeelt wat er is gebeurd en wie beslist over vervolgstappen. Oefen dat regelmatig, zodat het in een echte situatie niet de eerste keer is.
Bij een digitale dienst helpt het als u vooraf bedenkt hoe u storingen en afwijkend gebruik opmerkt. Denk aan logging, meldingen en een beheerpartij die weet wat te doen. Maak ook afspraken met leveranciers over wie wat meldt en binnen welke tijd, en leg die afspraken vast in het contract.
Wat vraagt dit van een ontwikkelpartner?
Een ontwikkelpartner moet kunnen uitleggen hoe gegevens zijn opgeslagen en beveiligd, welke externe diensten worden gebruikt en wat er gebeurt als de samenwerking stopt. Vraag of u uw gegevens kunt meenemen en of ze veilig worden verwijderd. Vraag ook hoe toegankelijkheid wordt getoetst. Een partij die hierover helder en zonder jargon vertelt, is een goed teken. De verantwoordelijkheid voor de gegevens blijft bij uw organisatie.
Waar vindt u meer informatie?
Een uitleg van de rollen van gemeenten en zorgkantoren vindt u in gemeenten en zorgkantoren: wie regelt welke zorg?. Voor de praktische stappen bij een digitaal project leest u digitale loketten en informatie verbeteren. Op de pagina over gemeenten en zorgkantoren leest u meer over dit veld. Over koppelingen leest u meer bij backend en integraties.
Tot slot
Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies. Wat voor uw organisatie geldt, hangt af van uw rol, uw gegevens en de actuele wet- en regelgeving. Raadpleeg bij twijfel een jurist of uw functionaris gegevensbescherming. Wilt u samen kijken naar uw loket of portaal? Plan een kennismaking.
Veelgestelde vragen
Zijn gegevens bij gemeenten en zorgkantoren bijzondere persoonsgegevens?
Voor zover het gaat om gezondheid wel. De Autoriteit Persoonsgegevens schrijft dat gezondheidsgegevens bijzondere persoonsgegevens zijn en extra beschermd worden. Verwerking is in beginsel verboden, tenzij strenge eisen zijn vervuld. Een grondslag alleen is niet genoeg.
Wat is de BIO?
De Baseline Informatiebeveiliging Overheid is het basisnormenkader voor informatiebeveiliging binnen alle overheidslagen, waaronder gemeenten. Het biedt een gemeenschappelijk kader om informatiebeveiliging volwassen in te richten, te besturen en continu te verbeteren.
Moet de website van een gemeente toegankelijk zijn?
Ja. Het Besluit digitale toegankelijkheid overheid verplicht overheidsinstanties om websites en mobiele apps toegankelijker te maken en een toegankelijkheidsverklaring te publiceren. De standaard EN 301 549 verwijst daarbij naar WCAG 2.1 niveau A en AA.
Gelden dezelfde beveiligingseisen voor een zorgkantoor als voor een zorgaanbieder?
Dat hangt van de rol en rechtsvorm af. Een zorgkantoor organiseert de Wlz-zorg en heeft een andere rol dan een aanbieder die zorg levert. Gezondheidsgegevens zijn volgens de Autoriteit Persoonsgegevens bijzondere persoonsgegevens die extra beschermd worden. Vraag het na bij uw informatiebeveiliger of juridisch adviseur.

